ارابن­ها از پركاربردترین دسته­­های مواد نگهدارنده هستند. نگهدارنده ها یا پرزرواتیوها (Preservatives) به موادی اطلاق می­شود كه جهت محافظت از آلودگی میکروبی یك محصول غذایی یا دارویی در دوره نگهداری محصول و در هنگام مصرف، در فرمولاسیون آن محصول استفاده می­گردد. نظر به اهمیت و كاربرد وسیع پارابن ها به این منظور، در ادامه توضیحاتی در مورد کاربرد و ویژگی های آنها در محصولات بهداشتی و آرایشی موضعی آمده است.

پارابن­ها نخستین بار در حدود 85 سال پیش معرفی شدند و به سرعت به یکی از پرمصرف ترین نگه دارنده­ها تبدیل شدند. واژه پارابن (Paraben) مخفف پارا هیدروكسی بنزوئیك اسید (para Hydroxybenzoic Acid) است. از نگاه شیمیایی، پارابن­ها خانواده ای از استرهای آلكیل پاراهیدروكسی بنزوئیك اسید هستند. 4 استر مهم و پركاربرد شامل متیل پارابن­، اتیل پارابن، پروپیل پارابن، و بنزیل پارابن می باشند. بوتیل پارابن و ایزوبوتیل پارابن نیز در این دسته قرار می­گیرند كه كمتر مورد استفاده قرار می گیرند.


انتخاب نوع پارابن در یك محصول بستگی به عوامل مختلفی دارد. جایگزینی گروه­های شیمیایی مختلف سبب تغییر در حلالیت و تغییر در طیف اثر میكروبی پارابن­ها می شود. بطوری كه هرچه طول زنجیره آلكیل افزایش پیدا می­كند، حلالیت ماده در آب كاهش و حلالیت در روغن­ها و حلال­های آلی افزایش می­یابد. معمولا متیل پارابن در محصولات با پایه روغن در آب (O/W) و پروپیل پارابن در محصولات با پایه آب در روغن (W/O) بكار می­روند. هرچه حلالیت در فاز چربی افزایش یابد، عبور آن از بافت اپیدرم پوست زیادتر می­شود. بنابراین نفوذ پوستی پارابن­های با طول زنجیره بلندتر به پوست بیشتر است. علاوه بر خصوصیات فیزیکوشیمیایی، این استرها طیف اثرات ضد میکروبی متفاوتی هم دارند.

از نظر اثرات ضد میکروبی، پارابن­ها طیف اثر وسیعی علیه انواع باكتری­ها و قارچ­های پاتوژن دارند. طیف اثر ضد میكروبی این مواد با افزایش طول زنجیره آلكیل افزایش می­یابد. معمولاً برای رسیدن به اثر محافظتی بیشتر و طیف اثر وسیع تر از ترکیب چند نوع پارابن­ مانند متیل و اتیل در فرمولاسیون استفاده می شود. به طور كلی پارابن­ها روی قارچ­ها مؤثرتر بوده و در بین باكتری­ها اثرات ضد میكروبی بیشتری روی باكتری­های گرم مثبت دارند. برخی میكروارگانیسم­های گرم منفی با تولید آنزیم­های خاص، پارابن­ها را تخریب می­كنند و نسبت به آن­ها مقاوم شده­اند. به خاطر اثر کم این دسته از نگهدارنده ها روی سودوموناس، پارابن ها را با مواد باكتریوسید دیگر مثل ایزوتیازولیدون­ها و فنوكسی اتانول همراه می­كنند.

پارابن­ها در انواع محصولات آرایشی و بهداشتی مثل شامپوها، مرطوب كننده­ها، ژل­های شستشو، خمیردندان­ها، محصولات زیبایی و همچنین در انواع محصولات دارویی موضعی و تزریقی و انواع غذاها به كار می­روند به طوری كه در گفته می­شود پارابن­ها در بیش از 90 درصد محصولات آرایشی و بهداشتی وجود دارند. در مطالعه­ای كه در ایالات متحده آمریكا صورت گرفته میزان تماس هر فرد با پارابن­ها در هر روز 76 میلی گرم است كه 50 میلی گرم آن مربوط به محصولات آرایشی-بهداشتی، 25 میلی گرم داروها و 1 میلی گرم مربوط به مواد غذایی است.

در گذشته تصور بر این بود كه پارابن­هایی كه از پوست عبور كرده و جذب خون و مایعات میان بافتی می­شود؛ نهایتاً توسط كربوكسی استرازهای كبدی متابولیزه و از طریق ادرار دفع می­شود . اما مطالعات جدید نشان دادند كه بخشی از پارابن جذب شده در بافت­های بدن بدون هیدرولیز توسط استرازهای بافتی باقی می­مانند. میزان نفوذ پوستی و در نتیجه فراهمی زیستی پارابن در بدن بستگی به نوع پارابن (طول زنجیره آلكیل بیشتر، جذب بالاتر)، پایه محصول (درصد فاز چرب به فاز آبی) و سورفكتانت بكار برده شده در آن دارد. در كاربرد موضعی بخشی از پارابن­ها كه وارد بافت پوست و زیر پوست می­شوند، توسط 4 كربوكسی استراز این بافت­ها به پاراهیدروكسی بنزوئیك اسید و آلكیل مربوطه متابولیزه می شوند. كربوكسی استرازهای بافت­های زیرین پوست روی پارابن با زنجیره كوتاه تر موثرتر هستند؛ درحالی كه پارابن با زنجیره طویل­تر توسط كربوكسی استرازهای كراتینوسیت­ها تجزیه می­شوند.

در سال 1925 دو موسسه US Environmental Agency و European Union cosmetic regulation مجوز كاربرد پاربن­ها را در غلظت 8/0 درصد در محصولات آرایشی و بهداشتی صادر كردند. اما در مطالعات اخیر شواهدی دال بر ارتباط پارابن­ها با سرطان پستان یافت شده كه كاربرد وسیع این مواد را مورد بحث قرار داده است. در مطالعه ای كه در سال 2004 انجام گرفت، پارابن­ها در مقدار كم در تومورهای سرطان پستان یافت شده­اند. با توجه به اینكه این مواد ساختارهای شبه استرو‍ژنی دارند، بروز این عارضه را محتمل می­كند. از طرفی گزارش های متعددی از واكنش­های حساسیتی فوری نوع 1 مثل كهیر و واكنش­های حساسیتی تاخیری نوع 4 مثل درماتیت تماسی با كاربرد فرآورده حاوی پارابن روی پوست­های بسیار حساس و آسیب دیده منتشر شده است.

از این رو محصولات جدیدی با نام محصولات بدون نگهدارنده (Preservative free) وارد بازار شده­اند كه عاری از هرگونه مواد نگهدارنده هستند. در تهیه این محصولات از روش­هایی استفاده می­گردد كه كمترین آلودگی میكروبی را ایجاد كنند و یا این كه داخل محصول موادی به طور طبیعی وجود دارند كه سبب پایداری و حفظ آن در برابر آلودگی­ها می­گردد (Self-preserving) تا جایی كه برخی از شركت­های بزرگ تولید كننده فرآورده­های آرایشی و بهداشتی، دسته ای از محصولات را با مارك Preservative free یا Paraben free به مشتریان خود عرضه می­كنند.

 با توجه به گرانی نسبی این محصولات و محدودیت در تولید برخی فرآورده­ها به شكل preservative free  این محصولات در كشور ما جایگاه اصلی خود را پیدا نكرده­اند. حداقل كاری كه می­توان در این زمینه انجام داد، استفاده از نگه­دارنده­ها به صورت محدود و در كمترین مقدار لازم است. یكی از راه­های محدود كردن این مواد، استفاده از فرآورده­های دارویی و بهداشتی و آرایشی تركیبی است. چون این فرآورده­ها  به طور اختصاصی برای هر فرد در داروخانه­ها ساخته می­شود و طول مدت مصرف آن كوتاه است، معمولا نیاز به استفاده از نگهدارنده­ها در آن نیست. بویژه در فرآورده­هایی كه برای كودكان ساخته می­شود، این عدم استفاده از افزودنی­های متداول اهمیت بیشتری پیدا می کند.

دکتر سمیه نیکنام

مسئول فنی، داروخانه بیمارستان پوست رازی

منابع:

1. Cashman AL, Warshaw EM. Parabens: a review of epidemiology, structure, allergenicity, and hormonal properties. Dermatitis. 2005 Jun;16(2):57-66; quiz 55-6

2. FDA Food and Drug Administration website; www.fda.gov/cosmetics/.../ucm128042.htm

3. P. D. Darbre, A. Aljarrah,W. R. Miller, N. G. Coldham, M. J. Sauer and G. S. Pope “Concentrations of Parabens in Human Breast Tumours” J. Appl. Toxicol. 24, 5–13 (2004)